سایت خبری تحلیلی 19دی آنلاین

تعامل پایدار توسعه و صنعت

عصر طلایی صنعت پتروشیمی ایران

صنعت پتروشیمی در فراز و نشیب‌های بیش از نیم قرن، توانست با ایجاد ارزش افزوده در تولیدات ملی کشور و کسب رتبه اول صادرات غیر نفتی، طلایه دار و به عنوان موتور محرک اقتصاد کشور مطرح شود.

سعید عباسی/ صنعت پتروشیمی که امروزه بیش از ۲/۱ درصد محصول ناخالص داخلی ایران را به خود اختصاص داده است، چیزی قریب به نیم قرن پیش و در پرتو وجود ذخایر پُراهمیت نفت و گاز در ایران شکل گرفت.

 

در سال ۳۷ ”بنگاه شیمیایی“ زیر نظر وزارت اقتصاد، با هدف راه‌اندازی کارخانه کود شیمیایی مرودشت فارس تأسیس شد. واحد یاد شده در سال ۴۲ به بهره‌برداری رسید و چندی بعد در مرداد ماه سال ۴۳ بر اساس مصوبه هیأت وزیران وقت، همه فعالیت‌های مربوط به ایجاد و توسعه صنایع پتروشیمی، زیر نظر شرکت ملی نفت قرار گرفت.

 

اولین اصلی که در شرکت ملی صنایع پتروشیمی در مرداد ماه ۴۵ تصویب شد تصریح می‌کند: فعالیت در همه رشته‌های صنعت پتروشیمی و صنایع وابسته به آن و تهیه و تولید و به عمل آوردن و ساختن انواع مواد و فرآورده‌های پتروشیمی و مواد شیمیایی دیگر که از نفت و مشتقات نفتی و گازهای طبیعی و هیدروکربن‌ها و سایر مواد خام - اعم از آلی و معدنی - به دست می‌آید، بر عهده شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران است.“

 

به هر صورت، در شرایطی که جهان صنعتی و توسعه یافته، عصر شکوفایی و اوج رونق و بلوغ صنعت پتروشیمی را تجربه می‌کرد، صنعت پتروشیمی در ایران پای به عرصه وجود نهاد. نگاهی به برنامه‌های تدوین شده در سال‌های آغازین حیات صنعت پتروشیمی، نشانگر آن است که طرح‌ها و راهبردهای بسیاری برای توسعه پُرسرعت صنعت پتروشیمی ایران طراحی شده بود، اما متأسفانه به دلیل سستی برخی مجریان و بی‌انگیزگی ارکان تصمیم‌ساز و تدبیرپرداز وقت اقتصاد برای رهایی از دام خام فروشی نفت، تقریباً هیچ یک از اهداف عالی توسعه صنعت پتروشیمی در پانزده سال پایانی رژیم پهلوی، مجال توفیق و امکان تحقق نیافت.

 

آمارها نشان می‌دهند، از ابتدای حیات صنعت پتروشیمی تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی، گرچه کشور حدود ۱۶۰ میلیارد دلار درآمد ارزی کسب کرد اما سهم صنعت پتروشیمی از سرمایه‌گذاری یا تعهد پرداخت، تنها ۵/۲ میلیارد دلار بوده است. همچنین از همان میزان اندک سرمایه اختصاص یافته به صنعت پتروشیمی، در حدود ۶۹۷ میلیون دلار صرف واحدهای به تولید رسیده شد تا ظرفیت تولید به مرز ۴ میلیون تن در سال افزایش یابد.

 

در برنامه پنج ساله چهارم عمرانی کشور که طی سال‌های ۴۷ تا ۵۲ اجرا شد، قرار بود بیش از ۲۴ طرح بزرگ پتروشیمی یا وابسته به پتروشیمی در کشور با سرمایه‌گذاری ۴۸۶ میلیون دلاری ایجاد شود که تولید پلی اتیلن، طرح تولید آروماتیک، پروپیلن، نایلن، اتیلن، اتیلن گلایکول و ایزوپرن از جمله طرح‌های مهم و پیشرفته موجود در فهرست توسعه صنعت پتروشیمی بود. متأسفانه این طرح‌ها هیچ یک به مرحله عمل نرسید و تنها بر روی اوراقی با سربرگ شرکت ملی صنایع پتروشیمی ماندگار شد.

 

واقعیت اینجا است که در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی، همه بضاعت صنعت پتروشیمی را ۵ مجتمع و ۳ کارخانه پتروشیمی تشکیل می‌داد که فهرستی از محصولات نه چندان پیچیده را از اوره و آمونیاک و جوش شیرین تا آب ژاول و گوگرد و اسید فسفریک تولید می‌کردند. در همان ایام، کل شاغلان صنعت پتروشیمی ایران را هزار و ۹۱۰ نفر تشکیل می‌دادند و صنعت پتروشیمی کشور، واحدی در سطح صنایع پیشرفته جهان و درخور غنای ذخایر سرشار نفت و گاز ایران نداشت. ‌ ‌

 

اولین طرح بزرگ و بارور پتروشیمی در ایران

 

اولین واحد بزرگ و آرمانی صنعت پتروشیمی، مجتمع وسیعی بود که شالوده ایجاد آن در منطقه ماهشهر پی‌ریزی شد و ژاپن به عنوان کشوری پیشرو در صنعت پتروشیمی، مجری احداث آن گشت که مجتمع مذکور به پتروشیمی ایران - ژاپن معروف شد. تا زمان پیروزی انقلاب ۸۵ درصد عملیات ساختمانی این طرح اجرا و تقریباً صد درصد ماشین‌آلات و تجهیزات مورد نیاز سفارش داده شد و در کارگاه‌های مجتمع آماده نصب بود. با فرود نخستین بمب‌های هواپیماهای عراقی در محل مجتمع در مهر ماه سال ۵۹، همه متخصصان و کارشناسان ژاپنی به کشور خود بازگشتند. ‌ ‌

 

با آغاز جنگ تحمیلی ۸ ساله، صنعت پتروشیمی ایران در زمره اصلی‌ترین کانون بمباران‌های نظامی عراق قرار گرفت و واحد بزرگ پتروشیمی بندر امام ایران - ژاپن هم اگرچه هنوز به مرحله نصب و تولید نرسیده بود، اما سرمایه سخت افزاری تأمین شده برای راه‌اندازی آن تقریباً به طور کامل از دست رفت. پس از جنگ تحمیلی با تصمیم‌گیری مدیران وقت کشور، مجتمعی مدرن بر ویرانه‌های پتروشیمی ایران - ژاپن ساخته شد و نام ”امام خمینی“ (ره) بر آن نهاده شد. این مجتمع، اولین طرح بزرگ و بارور پتروشیمی در ایران بود. ‌ ‌

 

در دوران سازندگی و در فاصله سال‌های ۶۸ تا ۷۶، صنعت پتروشیمی ایران، علاوه بر دگرگونی عمده‌ای که در اثر بازسازی و بهینه‌سازی واحدهای خسارت دیده تجربه کرد، ۱۱ واحد جدید را هم به جمع واحدهای تولید‌ی‌اش افزود که مجتمع‌های پتروشیمی اصفهان، خراسان، تبریز و ارومیه از مهمترین آنها است.

 

دوران طلایی ‌ ‌

 

در دولت های هفتم و هشتم، با جدّی شدن ضرورت دوری از خام فروشی نفت و حرکت به سوی فرآورده فروشی در عرصه سیاست‌های کلی اقتصاد و با نظر به مزیت پُرارزش ذخایر بزرگ گاز کشور، صنعت پتروشیمی از یک صنعت در حال رشد، به نوک پیکان رشد و توسعه پُرشتاب صنعتی کشور تبدیل شد. در این عصر که شماری از تحلیل‌گران، آن را ”عصر طلایی“ صنعت پتروشیمی لقب داده‌اند، با استفاده از شیوه‌های مناسب تأمین مالی، از جمله جذب سرمایه‌گذاران غیرایرانی برای تأمین مالی طرح‌ها، بدون این که فشاری بر ساختار نسبتاً ضعیف منابع مالی کشور وارد آید، بیش از ۲۷ طرح و مجتمع بزرگ راه‌اندازی شد و یا در جریان مقدماتی اجرا قرار گرفت. گرچه پس از آن و در سالهای گذشته به دلیل تحریم‌های بین‌المللی و عدم مناسبات خارجی نتوانست به آنچه باید دست یابد. اما با روی کار آمدن دولت یازدهم جهش چشمگیری در این حوزه بوجود آمد و امروزه صنعت پتروشیمی ایران در شرایطی است که به گفته فرناز علوی مدیر برنامه ریزی و توسعه شرکت ملی صنایع پتروشیمی میزان کل تولید صنعت پتروشیمی فقط در سال گذشته حدود ٤٦,٥ میلیون تن بوده است و در هفت ماه امسال تولید محصولات پتروشیمی ٢٩ میلیون تن بوده که برآوردها حاکی از رسیدن میزان تولید تا پایان امسال به ٥٠ تا ٥١ میلیون تن است.

 

به گفته وی میزان عرضه صادراتی محصولات پتروشیمیایی حدود ١٨,٨ تا ١٩ میلیون تن و عرضه داخلی ١٤ میلیون تن بوده که در هفت ماه امسال میزان صادرات ١١.٦ میلیون تن و عرضه داخلی ٨.٥ میلیون تن بوده است که برابر این آمار می توان انتظار داشت میزان صادرات محصولات پتروشیمیایی تا پایان سال 95 به ٢٠ میلیون تن برسد.

 

برابر آمارهای اعلامی شرکت ملی صنایع پتروشیمی، میزان ارزش صادرات محصولات پتروشیمی در سال ٩٤ ٩,٦ میلیارد دلار بوده است که تا پایان مهرماه امسال ارزش صادرات ٤.٨ میلیارد دلار بوده و می توان انتظار داشت این میزان تا پایان امسال به حدود ٩ میلیارد دلار برسد.

 

آنچه مسلم است صنعت پتروشیمی امروز ایران، هرگز با ساختارهای دوره آغازین حیاتش و حتی همه دوره‌های عمر ۵۰ ساله خود قابل قیاس نیست. چنانچه مرضیه شاهدایی معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت پتروشیمی ایران در پیام خود به مناسبت 8 دیماه سالروز تاسیس صنعت پتروسیمی ایران می‌گوید: صنعت پتروشیمی در فراز و نشیب‌های بیش از نیم قرن، توانست با ایجاد ارزش افزوده در تولیدات ملی کشور و کسب رتبه اول صادرات غیر نفتی، طلایه دار و به عنوان موتور محرک اقتصاد کشور مطرح شود. ماهیتی که منجر به تحولات بزرگی در مورد تعامل پایدار بین دو مقوله توسعه و صنعت است.

 

رشد سطح کمّی و کیفی صنعت پتروشیمی ایران، آنچنان ”اظهر من الشمس“ است که هیچ تحلیل‌گر منصفی را یارای انکار آن نیست. این صنعت که نماد بارزی از میل ایرانیان به توسعه یافتگی پایدار و گسستن تارهای خام فروشی نفت است، همچنان مسیر رشد و شکوفایی افزون‌تر خود را ادامه داده و به پشتوانه‌ای امیدوارکننده برای رفاه نسل آینده ایرانیان و عصر ایران بدون نفت بدل گشته است. ‌

telegram 19dey.com
شامل تصویر کد امنیتی به صورت CAPTCHA.

اخبار مرتبط

شبکه خبری

نسخه قابل چاپ:
تعداد نظرات: 0
همه مطالب تاریخ: ١٢-١٠-١٣٩۵, ١۵:۴١

   

پر مبحث ترین ها