فعالان فرش علیه خود کم کاری می کنند

فاطمه محمدی

با توجه به مشکلات فعالان عرصه فرش به سراغ مسئولان کشوری رفتیم تا راهکارها و اقدامات آنان را جویا شویم.

 گفت وگوی ما با حمید رضا کارگر مشاور وزیر صنعت، معدن و تجارت و سرپرست سابق مرکز ملی فرش ایران را در ابتدا می خوانید:

·      دلایل رکود در بازار داخلی چیست؟

نخست به دلیل وضعیت اقتصادی کشور است که با وجود محاسن فرش دستباف نسبت به سایر کف پوش ها، توان خرید آن وجود ندارند.

 دوم ظهور انواع کفپوش های صنعتی، فرش های ماشینی، موکت، پارکت و سنگ است.

سوم تغییر سبک زندگی است در گذشته منازل با دست بافته ها مفروش می شد اما امروز شاهد زندگی آپارتمان نشینی و خرید فرش های کوچک و تزئینی هستیم.

چهارم تغییر نگرش به فرش دستباف است در گذشته به فرش به عنوان پس انداز برای روز مبادا نگاه می شد و یک مثل بود که فرش دستباف هر چه پا بخورد جلا و دوام بیشتری پیدا می کند اما نسل جدید تمایل به نو بودن و تعویض آن پس از چند سال دارند. 

پنجم تورم داخلی مسبب افزایش قیمت تمام شده، گرانی و رکود آن شده است.

رشد ۱۵ درصدی صادرات فرش ایران

·      وضعیت صادرات فرش چگونه است؟

از سال ۹۴ تا سه ماهه نخست سال ۹۷، آمار رسمی گمرک جمهوری اسلامی ایران حاکی از روند صعودی صادرات فرش است و این امر  خوشحال کننده است اما با نقطه مطلوب و ظرفیت بازارهای هدف فاصله زیادی دارد.

در سال ۹۶ بیش از ۴۲۴ میلیون دلار فرش دستباف به ۸۰ بازار خارجی صادر شد در حالیکه صادرات کشور در پایان سال ۹۵، ۳۵۹ میلیون دلار بود.

هر چند به دلیل خروج آمریکا از برجام بازار خرید در آمریکا(که ۱۰۰ میلیون دلار را به خود اختصاص داده بود) افت می کند اما با شناسایی بازارهای جدید، تبلیغات و بازاریابی می توان رشد صادرات را داشت.

بازارهای متنوعی فراروی فرش ایران است و مرکز ملی فرش و وزارت صنعت هم با برپایی نمایشگاه، اعزام هیات های تجاری و پذیرش آن ها سعی بر گسترش آن ها دارد وچین، روسیه، آفریقای جنوبی، برزیل و شیلی بازارهای جدید ما هستند. 

·      راهکار چیست؟

باید از انواع ابزارها برای توسعه بازار داخلی فرش دستباف استفاده کرد و با اطلاع رسانی و تبلیغ نسل جدید را با مزیت های فرش ایرانی آشنا کرد زیرا هیچ کس به اندازه ایرانی ها شایسته پا گذاشتن بر دستبافته های کهن کشورمان نیست.

 تسهیلات به تولیدکننده ها باید اعطا شود تا هزینه های تمام شده کاهش یابد و فرش با بهای مناسب تری عرضه شود و تسهیلاتی هم باید به مردم اعطا شود تا با خرید فرش به بازار رونق بخشند.

برگزاری نمایشگاه های هدفمند و مناسب در سطح کشور برای نشان دادن تنوع فرش ایرانی بسیار اثر گذار است زیرا بسیاری از مردم با تنوع فرش بیگانه هستند.

رسانه ملی نهایت کم لطفی را نسبت به فرش دستباف دارد

·      چرا رسانه ملی در زمینه تبلیغ فرش کمک رسان نیست؟

فرش دستباف هویت، پرچم و شناسنامه دوم کشور ماست اما صدا وسیمای ایران نهایت کم لطفی و کم کاری را با حوزه فرش دستباف دارد.

مثلی میان اهالی فرش است که دنیا فرش را با نام ایران و ایران را با فرش می شناسد و کمک به رونق فرش کمک به شاغلین چند میلیونی این حوزه و کمک به ایرانی ترین کالای مملکت ما و نمونه شاخص و بارز اقتصاد مقاومتی با ارزآوری بالا است.

صدا وسیما باید مبلغ دستبافته ها و سبک زندگی اسلامی-ایرانی باشد اما حتی در ساده ترین برنامه های گفت وگو محور تلویزیون شاهد دستبافت های ایرانی نیستید ودکورهای برنامه ها در این رسانه ملی با کف پوش های وارداتی، ماشینی و صنعتی ساخته می شود.

وزارت ارشاد، صدا وسیما و همه رسانه ها باید به عنوان یک کالای فرهنگی و هویتی به فرش توجه و آن را تبلیغ کنند.

تشکل های فرش به شدت ضعیف عمل می کنند

·      فعالان فرش ماشینی و در کل بنگاه های تولیدی با تبلیغ، نظر مردم را جلب کرده اند؛ تشکل های صنفی چرا تبلیغ نمی کنند؟

بخشی از گله هم متوجه فعالان فرش است که علیه خود کم کاری می کنند؛ تشکل ها و تعاونی ها حتی تجار و تولیدکننده ها برای تبلیغ داخلی باید فعال شوند اما متاسفانه به شدت ضعیف عمل می کنند و همه نگاه شان به سمت حاکمیت است.

·      برای تبلیغ خارجی که به دلیل هزینه بالا نیازمند تبلیغ دولتی است اقدامی انجام شده؟

تبلیغ امری ضروری و در عین حال به شدت هزینه بر و زمان بر است و باید پیوسته باشد تا در ذهن ها نهادینه شود؛ وزارت صنعت، معدن و تجارت و مرکز ملی فرش ایران در سال های اخیر برای تبلیغ قدم هایی برداشته اما فرش ایران به ۸۰ کشور صادر می شود و تبلیغ در این گستره هزینه های کلانی می طلبد.

کمپین تبلیغاتی برای بازار اروپا طراحی شده، برپایی نمایشگاه ها، تبلیغ در رسانه ها و فضای مجازی، ساخت کلیپ و تیزرها ودر سال های اخیر تبلیغ در نشریات مد ودکوراسیون کشورهای مختلف و چاپ کاتالوگ و بروشور به زبان های مختلف و ساخت فیلم انجام شده اما کافی نیست.

·      لزوم ساماندهی و کار کارگاهی فرش را از رکود خارج نمی کند؟

فرش بافی در کشور ما در قرن های متمادی به شکل سنتی و تک بافت خانگی بوده است

جهت ساماندهی، کاهش قیمت تمام شده، تولید هدفمند و افزایش امکان سفارش پذیری نیازمند تولید به شکل متمرکز هستیم که این شغل باید با سیستم تشویقی به سمت کارگاهی شدن سوق داده شود؛ به این منظور در سال های گذشته تسهیلاتی به کارگاه ها برای تولیدات متمرکز یا تولیدی ها با مدیریت متمرکز عطا شده است.

تسهیلات اندک به قالیبافان هدر رفت منابع ملی است

·      به نظر شما تسهیلات پنج یا ۱۰ میلیونی کمک کننده است؟

نه؛ طبق پژوهش مرکز ملی فرش ایران، تسهیلات ارائه شده از سوی وزارت کار ورفاه اجتماعی منجر به دوام قالیبافی نشده و حتی در بسیاری از مواقع به خروج فرد قالیباف منجر شده و برخی با خرید خودروی دست دوم مسافر کشی را پیشه و بسیاری لوازم خانگی خریداری کردند و این هدر رفت سرمایه هاست.

·      چرا آمارهای مختلفی از تعداد بافنده ها ارائه می شود؟

متاسفانه تا این لحظه آمار دقیقی از شاغلان فرش در دست نیست در سرشماری که مرکز آمار برای نفوس ومسکن سال ۹۵ انجام داد علیرغم درخواست بسیار از سوی وزارت صنعت مبنی براینکه پرسش های بخش قالیبافی را هم در این سرشماری بگنجانند اما این اقدام انجام نشد.

برای جبران این نقیصه آماری سال ۹۶، سامانه جامع آمار ونظارت الکترونیکی فرش رونمایی شد و نسخه آزمایشی آن در دو استان در حال بارگزاری اطلاعات است.

بر اساس تخمین مرکز ملی فرش از میزان استفاده از مواد اولیه، صادرات فرش و تعداد بیمه شدگان و شاخص های اینچنینی یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر در عرصه فرش شاغل واز این تعداد ۷۰۰ هزار نفر قالیباف تمام وقت هستند.

·      اگر میانگین هر خانواده را چهار نفر در نظر بگیریم چهار میلیون و ۴۰۰ هزار نفر به طور مستقیم و حداقل هشت میلیون غیرمستقیم از چوپانی که گوسفند می چراند تا ریسنده، نجار، رنگرز، چله دوان، حمل کننده فروشنده، تاجر وصادر کننده از این راه ارتزاق می کنند؛ برای بیمه این افراد چه اقدامی شده است؟

۳۲۰ هزار نفر تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی قرارگرفته و مابقی پشت درهای این سازمان مانده اند زیرا اعتبار سالانه مصوب مجلس در سال های اخیر کافی نبوده است.

·      در قانون بیمه قالیبافان ۲۰ درصدی که کارفرما باید پرداخت کند دولت بر عهده گرفته که برای امسال ۱۲۰۰ میلیارد تومان را در بر می گیرد؛ اگر سهم دولت به ۱۰ درصد کاهش یابد و دو برابر این تعداد بیمه شوند بهتر نیست؟

بسیاری از قالیبافان در پرداخت همین مبلغ هم مشکل دارند و با تحمیل هزینه بیشتر بر قالیبافان هزینه تمام شده فرش هم افزایش می یابد.

·      برای فروش فرش ابریشم باتوجه به اینکه حدود۱۰ درصد آن در بازار داخلی به فروش می رسد چه اقدامی شده است؟

ابریشم مشتری های خاصی بیشتر در کشورهای حوزه خلیج فارس و ژاپن دارد تولیدکننده های این فرش با سختی های بیشتری نسبت به تولیدکننده های سایر فرش ها مواجه هستند لذا به دنبال کاهش تعرفه ابریشم و اصلاح نژاد ابریشم ایرانی بودیم که ابریشم داخلی بهبود کیفی و کمی پیدا کند و با کاهش قیمت آن پاسخگوی نیاز داخلی باشد.

·      چند درصد ابریشم در داخل تولید می شود؟

۱۰ درصد

·      اقدامی انجام شده که طرح های باب میل کشورها بافته شود؟

مرکز ملی فرش باید با بسترسازی ابزار سلیقه یابی و بازاریابی را فراهم کند و با برپایی نمایشگاه ها در کشورهای مختلف، تولیدکننده و صادرکننده ها بتوانند در رویارویی با مشتریان سلیقه ها را شناسایی کنند وسفارش بگیرند.

در گذشته سلیقه یابی و نسخه واحد پیچیده شد اما طرح های پیشنهادی تکرار شد و این اقدام محکوم به شکست می شود.

§      چرا گفتید کار پیش نمی رود و استعفا دادید؟

از قالیباف ساده روستایی و هنرمند طراح و رنگرز تا یک صادر کننده با گردش مالی چند میلیون دلاری با خواست ههای متفاوت و متنوع زیرمجموعه حوزه فرش دستباف هستند اما متاسفانه برای نهاد متولی فرش در کشور ابزار کافی در نظر گرفته نشده و به لحاظ ساختار تشکیلاتی، نیروی انسانی متخصص، وضعیت مالی و جایگاه حاکمیتی خوب دیده نشده است.

 با دست بسته امکان انقلاب و جهشی نیست و با این شرایط شما احساس دین نسبت به این هنر صنعت چند هزار ساله با بیش از یک میلیون شاغل در کل گستره جغرافیایی کشور می کنید و چهار سال برای شکستن استخوان های شما در این گردونه کافی است.

علی وقفچی رئیس فراکسیون فرش وصنایع دستی مجلس شورای اسلامی نیز با ارائه راهکارهایی برای رونق بازار فرش به اقدامات مجلس در این خصوص اشاره کرد که گفت وگوی ما با وی را می خوانید:

·      پیشنهاد شما برای دوباره به چرخه افتادن بازار فرش چیست؟

نخستین راهکار تولید براساس نیازهای جهانی است؛ در دنیا تولید بازار محور در بازار داخلی و خارجی در اولویت است اما در ایران تولید می شود به امید اینکه خریدار خودش پیدا شود.

دوم حمایت از صادرات است؛ در زمینه صادرات تسهیلات تاکنون به تولیدکننده ها اعطا شده، غافل ازاینکه باید رویکرد به سمت حمایت از فروشنده ها وتجار هم برود زیرا این امر حمایت غیرمستقیم از تولید کننده است و تا زمانی که فروش نباشد فرش روی دست تولیدکننده می ماند.

سوم ارائه تسهیلات دولتی به خریداران و مشتاقان استفاده از فرش است

چهارم رفع دغدغه های تولیدکننده ها وپنجم ارتقا فرهنگ داخلی است اگر ایرانیان علاقمند به توسعه فرش و اشتغال هستند باید با استفاده از فرش به رونق آن کمک کنند.

ششم نبود ساماندهی و کار تشکیلاتی درست است که تولیدکننده ها را از به روز بودن عقب انداخته است.

مجلس ۵۰ میلیارد تومان به فرش اختصاص داد

·      مجلس دهم چه اقدامی برای قالیبافان انجام داده است؟

خوشبختانه در سال ۹۷، از ۱۲هزار میلیاردی که برای توسعه روستایی و شهرهای کمتر توسعه یافته بود ۵۰ میلیارد تومان برای فرش در نظر گرفته شده و تسهیلات شش درصد با دوره بازپرداخت شش ساله به قالیبافان اعطا می شود.

در قانون حمایت از استادکاران و هنرمندان صنایع دستی، فرش را هم اضافه کردیم.

شناسایی قالیبافان واقعی نیاز به پایش دارد

·      چه میزان شفاف سازی برای شناسایی قالیبافان واقعی وجود دارد؟

در بحث شناسایی واقعی قالیبافان تا امروز شفاف سازی نشده و در برخی استان ها قالیبافان خیلی کم اما تحت پوششان بیمه زیاد است و برعکس که باید پایشی صورت گیرد تا حق قالیبافان واقعی ضایع نشود.

دو اقدام در مجلس انجام شد که کمک به شناسایی قالیبافان واقعی و بیمه آنان می کند نخست بیمه قالیبافان بر این اساس بود که اگر هنگام بازدید قالی روی دار نبود شخص را بیمه نمی کردند این امر در مجلس اصلاح شد واز این پس متراژ تولیدی نشان از فعالیت دارد.

دوم تشخیص فعال بودن شخص که در گذشته به عهده سازمان تامین اجتماعی بود به عهده وزارت صنعت معدن و تجارت گذاشته شد.

از مسئولان متولی در وزارت کار تعاون و رفاه اجتماعی، وزارت صنعت، معدن و تجارت و معاونت صنایع دستی استدعا داریم با کمک هم، غیرفعالان را حذف کنند.

مرکز آمار ایران کاربردی نیست

·      سال های پیش آمارهایی ارائه می دادند اما چندسالی است که آمار بیمه شده ها و قالیبافان بسیار متفاوت است؛ این قدرت برنامه ریزی را از شما نمی گیرد؟

آن زمان هم درست نبوده متاسفانه مرکز آمار ایران کاربردی نیست مشکل اساسی این است که این مرکز آنگونه که باید مستندات قوی ندارد اگر درست عمل می کرد برنامه ریزی ها درست انجام می شد.

·      در خصوص افزایش دو برابری قیمت نخ ابریشم و وابستگی کشور به خارج از کشور برنامه ای در دست دارید؟

بله؛ در طرح توسعه روستایی اعطای تسهیلات به پرورش دهندگان کرم ابریشم را در قانون گنجاندیم به نحوی که نوغانداری(پرورش کرم ابریشم) هم جزء ۱۲ هزار میلیارد تومانی که به بخش کشاورری اختصاص یافت قرار گرفت.

برای این امر نیاز به برگ توت است که با کاشت این درخت باید صنعت نوغانداری توسعه یابد؛ سال ها پیش دربسیاری از مناطق کشور کرم ابریشم تولید می شد، امیدواریم با حمایت دولت دوباره جایگاه خود را پیدا کند. 

·      صادرات فرش چه میزان کاهش داشته است؟

نسبت به اوج صادرات، تولید فرش کشور به یک سوم رسیده که این آسیب بزرگی است اگر می خواستیم با رویکرد جهانی پیش رویم باید چهار برابر گذشته تولید می کردیم.

·      فروشنده ها معتقدند که ۷۰ درصد تولید فرش کاهش پیدا کرده، شما این مطلب را تایید می کنید؟

بله؛ زیرا متاسفانه خرید داخلی هم کم شده و به دلایل مختلف از جمله تکیه به دولت این اتفاق افتاد.

بخشی از تقصیرها به گردن تجار و تولیدکننده هاست متاسفانه فرهنگ غلطی در کشور باب شده که در همه موارد مقصر را دولت می دانیم؛ دولت نمی تواند همه مشکلات را مرتفع کند مردم باید پیگیر و دنبال راهکارهای غیردولتی هم باشند.

در بحث بازاریابی و کیفیت محصول و تسهیلات اتحادیه ها و تشکل های صنفی هم می توانند کمک بزرگی به خود کنند.

·      می گویند وسع ما به تبلیغات جهانی نمی رسد، نظر شما چیست؟

وسع اقتصادی دارند تشکیلات ضعیف عمل می کند؛ یک کارخانه دار پفک به راحتی تبلیغ می کند اما برای فرش با این عظمت و با یک تا دو میلیون بافنده تشکیلاتی وجود ندارد که این کار را بکند.

تشکل ها و بخش خصوصی هم دست روی دست گذاشته و کوتاهی می کنند و باید در رویکرد و برنامه های خود تجدید نظر کنند.

محمد رضا عابد مدیرعامل شرکت سهامی فرش ایران نیز با شرکت در این گفت وگو می گوید متاسفانه بازار داخلی فرش دستباف شرایط مطلوبی ندارد و شرایط اقتصادی مردم، رکود بازار و تبلیغ سایر کفپوش ها سبب شده مردم به سایر مفروش ها روی آورند که اگر سیاست های ارزی دولت که دلار حاصل از صادرات غیرنفتی را در بانک یا صرافی ها عرضه کنند وجوایز و تشویق های صادراتی برقرار شود به توسعه صادرات فرش می انجامد.

ادامه صحبت های وی را در ادامه می خوانید:

کاهش یک میلیون متر مربعی تولید فرش در چهار سال گذشته

·      میزان تولید فرش در کشور چقدر است؟

با توجه به آمار صادرات و مصرف داخلی برآورد می شود که تولید فرش در سال ۷۴ شش میلیون، ۷۸ تا ۹۲ پنج میلیون، ۹۳، چهار میلیون بوده و هم اکنون به سه میلیون متر مربع رسیده است.

تقاضا برای قالیبافی هنوز زیاد است و با رونق بازار شروع به کار می کنند.

·      راهکارهای اصلی توسعه صادرات چیست؟

نخست تبلیغات خارجی دولتی و بازاریابی است اما تبلیغ خارجی هنوز انجام نشده؛ عرضه کنندگان فرش ایران در خارج تبلیغ می کنند اما محدود و کم اثر است که امیدواریم امسال با تامین بودجه، تبلیغات گسترده حداقل در کشورهای اروپایی مانند آلمان انجام شود.

دوم اگر بانک ها و موسسات مالی تسهیلات مناسبی در اختیار متقاضیان خرید فرش قرار دهند خرید داخلی رونق می یابد؛ برخی بانک ها گفتند که حاضرند تا ۳۰ میلیون تومان برای خرید کالای ایرانی تسهیلات ارائه دهند امیدواریم فرش را در اولویت قرار دهند.

سوم تسهیلات مناسب در اختیار تولیدکننده ها قرار گیرد که بتوانند کمبود نقدینگی خود را(که در سه سال گذشته یکی از دلایل مهم تعطیلی کارگاه ها بود) برای تامین مواد اولیه و سرمایه در گردش جبران کنند.

·      نظر شما در مورد بازار فرش ابریشم که تنها ۱۰ درصد آن در بازار داخلی به فروش می رسد چیست؟

بازار ابریشم کشورهای عربی، روسیه و ژاپن است که قدرت خرید بالایی داشتند اما تحریم روسیه توسط اروپا و آمریکا به دلیل بحران کریمه ومشکلات اقتصادی و کاهش روبل باعث شد که قدرت اقتصادی روس ها کاهش یابد و خرید آنان کم شود و بهار عربی و کاهش قیمت نفت نیز باعث شد قدرت خرید و روابط ما با کشورهای عربی متفاوت شود و کمتر خریداری کنند.

اگر روند ارتباطات سیاسی و اقتصادی ایران با کشورها بهبود یابد بازار رونق می گیرد.

·      جهت آموزش بافنده ها برای تولید به روز اقدامی شده است؟

باتوجه به دسترسی به فضای مجازی زمینه ارتباط وشرایط و شناسایی سلایق برای رقابت بازار فراهم است؛ سایت های بین المللی برای عرضه فرش وجود دارد مرکز ملی فرش به بافندگان سلایق بازار را منتقل می کند این مرکز دوره های آموزش برپا و سازمان صنعت ومعدن نیز طرح ونقش را معرفی می کند.