سایت خبری تحلیلی 19دی آنلاین

قدم به قدم قم در كوير فرو مي‌رود

گروه خبر: مديرعامل شرکت مخابرات استان قم از افزايش پنج برابري تعداد تلفنهاي ثابت استان در سال 74 تا کنون خبر داد.
وجود شرايط اقليمي خشك و كاهش نزولات آسماني و همچنين پايين رفتن آب‌هاي زيرزميني وعدم توجه كافي به توسعه فضاي سبز موجب شده كه پيشروي كوير به سمت قم شدت گيرد.

اگر از دشت پرشکوه مسیله جز نامی و اشکی باقی نمانده و دامنه بیابان زایی تا 30 کیلومتری شهر قم رونما شده است؛ هر روز به‌اندوخته‌های آب زیرزمینی محتاج‌تر مي‌شویم؛ اگر از دشت‌های حاصل‌خیز و منابع طبیعی قم عملا چیزی جز نامشان باقی نمانده است؛ اگر مي‌بينيم كه مراتع قم با اندك باراني شاهد وقوع سيل مي‌شوند؛ اگر ريزگردها و غبارهای عربي مهمان ناخوانده ریه‌های مردم مي‌شوند و اقتصاد، آموزش و... را به تعطیلی مي‌کشانند؛ اگر... ؛ همه و همه نشانه آن است كه تراز بوم‌شناختي يا اكولوژيكي اين استان منفي شده و كفگير اندوخته‌هاي طبيعي مدت‌هاست كه به ته ديگ خورده است.

مصيبت سيل سال‌های گذشته در قم که با خسارت‌های فراوانی همراه بوده، یکی از ده‌ها مواردی است که وخامت بیابان‌زایی را به ما نشان می‌دهد؛ وخامتی که حالا با جریان تغییر اقلیم و خشک‌ سالی به همراه الزامات تبعیت از اقتصاد بازاری ممکن است ابعادی خطرناک‌تر و برگشت‌ناپذیرتر هم پیدا کند.

در سال‌های اخیر مسأله بیابان‌زایی در استان قم به یک نمایش غم‌انگیز تبدیل شده؛ تا جایی که پدیده زایش بیابان در برخی از روستاهای این استان، نظام معیشتی را مختل کرده و به فروپاشی ساختارهای فرهنگی و اجتماعی منجر شده و به دنبال آن فقر و بیکاری و مهاجرت را متوجه جمعیت روستایی این استان کرده است.

 بیابان‌زایی پدیده‌ای است که بسیار خزنده عمل می‌کند، به طوری که اثرات ناشی از تخریب منابع طبیعی برای عامه مردم ملموس نیست. از سویی دیگر نتایج بیابان‌زایی همیشه به صورت ثابت و یکنواخت آشکار نمی‌شود، بلکه پیامدهای مختلفی در مناطق گوناگون دارد.

هجوم ماسه‌های روان و خسارت ناشی از آن به کانون‌های جمعیتی و...، کاهش حاصلخیزی و توان تولید اراضی زراعی و عرصه‌های منابع طبیعی، تشدید شوری‌زایی و زهدارشدن اراضی، کاهش کمی و کیفی آب‌های زیرزمینی، افزایش سیل خیزی، تشدید آلودگی‌های زیست محیطی، کاهش تنوع زیستی، هدررفت منابع پایه، ناپایداری نظام تولید و تهدید منابع معیشت و... از مهم‌ترین آثار زیان‌بار این پدیده است.

نیمی از اراضی قم در معرض بیابان‌زایی

بیابان زایی که از آن به عنوان تخریب زمین‌ها در مناطق خشک، نیمه خشک و نیمه مرطوب تحت تأثير عوامل اقلیمی و انسانی یاد می‌شود، می‌تواند باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و پیدایش شرایط بیابانی شود و بر گسترش و قلمرو بیابان بیافزاید.

این مسأله در استان قم به لحاظ دارابودن شرایط اقلیمی خشک بسیار حائز اهمیت است و حتی به گفته مدیرکل منابع طبیعی استان قم، حدود نیمی از اراضی این استان در معرض خطر بیابانی‌شدن قرار دارند.

احمد عفتان در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهر در قم، مساحت استان قم را یک میلیون و 123 هزار و 800 هکتار اعلام کرد و گفت: وسعت اراضی بیابانی در قم بیش از 176 هزار هکتار محاسبه شده است که حدود 15 درصد از مساحت این استان را در بر دارد.

وی ادامه می‌دهد: متأسفانه بیش از 470 هزار هکتار از اراضی استان قم در معرض بیابان‌زایی قرار دارند.

عفتان با اشاره به شناسایی سه کانون مهم فرسایش بادی در استان قم تصریح می‌کند: 98 هزار و 125 هکتار از اراضی این استان در این سه کانون فرسايش بادي قرار دارند که از این میزان، منطقه كوه نمك در شمال غربي قم با 37 هزار و 500 هکتار، منطقه حسين آباد ميش مس با 19 هزار و 375 هکتار و منطقه مسيله واقع در شمال شرق قم با 41 هزار و 250 هکتار، این اراضی را تشکیل می‌دهند.

مدیرکل منابع طبیعی استان قم ادامه می‌دهد: مطالعات نشان مي‌دهد كه بيشترين عامل فرسايش در محدوده استان قم با توجه به ميزان بارندگي و موقعيت اقليمي، فرسايش بادي است.

تخریب زیستگاه‌های طبیعی

حفظ بوم سازگان‌هاي بياباني به منظور احترام به گونه‌هاي خلاق زمين لازم و خردمندانه است اما در سال‌هاي اخير پديده خشكسالي و بيابان زايي اثرات نامطلوبي بر زيستگاه‌هاي طبيعي استان كرده است.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم در گفت‌و‌گو با خبرنگار مهر در قم، به آثار زیانبار بیابان‌زایی بر روی زیستگاه‌های حیوانات و پرندگان اشاره کرد و گفت: از نظر زیستگاهی و حیات وحش حیوانات و پرندگان، برخی مناطق بیابانی و در معرض بیابان‌زایی از جمله دشت مسيله از قديم الايام زيستگاه آهو و جبير و گوره خر آسيايی و ايرانی بوده و حتی گزارش‌هایی از وجود یوزپلنگ وجود دارد اما در حال حاضر به علت خشکسالی و کاهش منابع آبی و از بين رفتن زيستگاه‌ها، تعداد اين گونه حيوانات بسيار کم و نادر است.

علیرضا نجیمی در عین حال خاطرنشان کرد: قابليت زيستگاهی این منطقه برای حيوانات ذکرشده همچنان به قوت خود باقی است و ما در صدد اجرای طرح‌هايی برای احیای گونه در زیستگاه هستیم.

غصب حقابه کشاورزان مهم‌ترین عامل بیابان‌زایی

بر کسی پوشیده نیست که مطالعه و ساخت و بهره‌برداری از سد و عدم مدیریت بهینه در اختصاص آب مورد نیاز کشاورزان، اثرات بسیار ناسازگاری بر آبخیزها و اراضی کشاورزی و باغات داشته و خواهد داشت. پیامدهای ناگوار این مسأله در استان قم بسیار مشهود است و اگر از بزرگ‌ترها در مورد وصف زیبایی دشت مسیله سؤال شود آن وقت خواهند گفت که امروز چه بلایی بر سر این منطقه نیامده! که آمده است. غصب حقابه صدها کشاورز و باغدار پايين دست سدها که ابزاری برای احقاق حقوقشان ندارند منجر به ناپایداری اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی و زیستی شده و دستاورد نامبارک این اقدام باعث شوری و زهدارکردن اراضی کشاورزی و باغات در پايين دست شده است.

در همین زمینه رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان قم حجم حقابه‌های کشاورزان و باغداران قمی را حدود 500 میلیون متر مکعب اعلام می‌کند و می‌گوید: این حجم حقابه‌ها، از دو حوزه قره‌چای و قمرود مورد استفاده کشاورزان قرار می‌گرفت.

رضا سیار ادامه می‌دهد: با قطع این حقابه‌ها برداشت از آب‌های زیرزمینی بیشتر شد که عواقب زیانباری برای استان قم در پی داشته و دارد.

برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی

در گذشته بیشتر منابع آب آشامیدنی مردم قم از سد 15 خرداد تأمين می‌شد اما در سال‌های اخیر به دلیل خشکسالی‌های متوالی و عدم مصرف بهینه آب، حجم ذخیره آب این سد به پایان رسیده و مسئولان استان مجبور به تأمين آب مورد نیاز مردم از طریق برداشت‌های زیرزمینی شدند و حتی چاه‌های جدیدی در مناطق مختلف استان حفر کرده‌اند.

این بی‌تدبیری مسئولان دست‌اندرکار استان در زمینه فرهنگ سازی مصرف بهینه آب نیز مزید بر علت شده و نهادهای مسئول زمانی دست به کار شده‌اند که قم در اوج بحران کم‌آبی قرار دارد و اگر هم پیش از این فعالیت‌هایی صورت گرفته، بسیار اندک بود و یا به تغییر نگرش شهروندان در مصرف بهینه آب و صرفه جویی كمكي نكرده است.

البته مسئولان استان قم بر سر دو راهي قرار دارند و بايد ميان ديدگاه‌هاي تجاري كه بیشتر باعث افت کارایی زمین، افزايش خشكسالي‌هاي شديد، قحطي، سيل و كم آبي مي‌شود و زندگي آينده يكي را انتخاب كنند، چراكه چالش‌هاي پيش روي آنها به سمت ثبات و پايداري بايد سوق يابد و البته زندگی آینده مردم به مراتب مهم‌تر است اما این به معنای فراموش کردن محیط زیست طبیعی و پایداری شرایط توسعه‌ای نیست.

ناگفته نماند در سال آبی 88 89 استان قم با 47 درصد کمتر از میانگین ریزش‌های آسمانی، خشک‌سال‌ترین سال را در بین استان‌های کشور تجربه کرده است.

سهم انسان در رونق مرگ‌آفرین دیدگاه‌های تجاری

مسأله پیشروی بیابان زمانی ابعاد تاسف‌بار به خود می‌گیرد که صرف نظر از عوامل اقلیمی و محیطی(گرمای هوا، خشکسالی، وزش باد و...) که منابع طبیعی استان را دچار دگرگونی می‌کند، خود انسان نیز در تقويت اين رونق مرگ‌آفرين سهيم بوده و مشاركت دارد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم در این رابطه اظهار داشت: رشد فزاینده جمعیت بر منابع پایه استان فشار وارد کرده و نتیجه آن به بهره‌برداري بيش از حد مجاز از منابع آب‌هاي زيرزميني و بيلان منفي دشت و در نتيجه افت سطح سفره‌ها منجر شده است.

علیرضا نجیمی آلودگي آب‌هاي زيرزميني از طريق پساب‌هاي صنعتي و شهري و كشاورزي را از دیگر عوامل انسانی تخریب محیط زیست طبیعی برشمرد و گفت: چرای بیش از حد دام، قطع درختان و پوشش گیاهی برای بهره‌برداری افراد بومی جهت تأمين سوخت، بهره‌برداری نامناسب از اراضی شیب‌دار کشاورزی، تخريب زمین در اثر برداشت غيراصولي از معادن و... از جمله عوامل انسانی است که در روند بیابان‌زایی تأثير قابل توجهی دارد.

ضرورت اجراي طرح جلوگيري از پيشروي بيابان

نتايج و اثرات منفي پيشروي بيابان ايجاب مي‌كند كه برنامه كنترل فرسايش بادي و تثبيت ماسه‌هاي روان از سوي دستگاه‌هاي ذي ربط به اجرا درآيد.

در اين زمينه مديركل منابع طبيعي استان قم از اجراي اين برنامه در مناطق بياباني قم خبر داد و گفت: فعالیت‌های اجرایی پیش بینی شده در این برنامه مبتنی بر مطالعه و جامع‌نگری خواهد بود که در قالب طرح‌های اجرايی ساماندهی مي‌شوند.

احمد عفتان ادامه داد: این برنامه به دنبال آن است که پس از اجرا، کانون‌های بحرانی تحت تأثير طوفان‌های ماسه‌ای تحت کنترل در آمده و امنیت نسبی در بخش‌های اقتصادی و اجتماعی این مناطق حاکم شود و با اقدامات حفاظتی در مناطق همجوار کانون‌های بحرانی، از گسترش آنها جلوگیری شود. همچنین با اعمال مدیریت علمی بر عرصه‌های احیا شده، تداوم و پایداری آنها در جهت بهبود اکوسیستم منطقه تضمین شود.

وي اولويت دادن به اقدامات پیشگیرانه از طریق فرهنگ سازی و اقدامات قانونی، کنترل فرسایش بادی در محدوده کانون‌های بحرانی، فراهم آوردن زمینه‌های هرچه بیشتر مشارکت مردم در برنامه‌ریزی و اجرا، به‌کارگیری هرچه بیشتر بخش خصوصی از طریق افزایش ظرفیت‌های پیمانکاری، جامع‌نگری در تهیه و اجرای طرح‌ها، استفاده از دستاوردهای علمی تحقیقاتی ملی و بین‌المللی، استفاده از فرصت‌های طبیعی و خدادادی جهت کاهش خسارات خشکسالی و همکاری با سایر دستگاه‌هاي استان را از جمله سياست‌هاي اجرايي اين برنامه‌ها عنوان كرد.

اعتبارات بيابان‌زدايي محدود است

وي به تشريح برنامه كنترل فرسايش بادي و تثبيت ماسه‌هاي روان پرداخت و گفت: تهيه بذر، وليد نهال، بذركاري، بذرپاشي، نهال‌كاري و قلمه كاري را از مهم‌ترين فعاليت‌هاي اجرايي كنترل بيولوژيكي در اين طرح است.

عفتان در مورد فعاليت‌هاي كنترل فيزيكو شيميايي افزود: در مناطق بحران‌زا كه تپه‌های ماسه‌اي بسيار فعال هستند و امكان استقرار اوليه پوشش گياهي بدون اقدامات حمايتي ميسر نيست به منظور تثبيت موقت اين عرصه‌ها و ايجاد فرصت مناسب براي استقرار و رشد گونه‌هاي گياهي از مالچ پاشي يا احداث بادشكن غير زنده استفاده مي‌شود.

وي ايجاد بادشكن در اطراف مزارع را يكي از مهم‌ترين برنامه‌هاي جلوگيري از پيشروي بيابان دانست و اظهار داشت: هدف از اجراي اين طرح، احداث بادشكن‌هاي زنده با استفاده از درختان و درختچه‌ها در اطراف مزارع و اراضي كشاورزي با مشاركت مردم است تا همزمان با تقليل سرعت باد، خطر بادزدگي و فرسايش بادي را در سطح اراضي كشاورزي كاهش دهد.

مديركل منابع طبيعي استان قم اعتبارات برنامه جلوگيري از پيشروي بيابان در استان قم را محدود دانست و تصريح كرد: در سال گذشته حدود 60 ميليون تومان به اين طرح اختصاص يافت و امسال با اينكه اين رقم به 260 ميليون تومان رسيد اما هنوز هم با مشكلات پيش رو همخواني ندارد.

وي اضافه كرد: تاكنون حدود 450 هكتار از اراضي بياباني حاشيه روستاهاي استان قم درخت‌كاري شده است.

عفتان با تأكيد بر اجراي طرح‌هاي حفاظت از عرصه‌هاي منابع طبيعي استان تصريح كرد: جلوگيري از بوته‌كني و ورود دام به عرصه‌هايي كه بر اثر عوامل طبيعي و يا عوامل انساني، پوشش گياهي آن ضعيف شده و نياز به حمايت دارد، به مثابه پيشگيري قبل از درمان است زيرا در اين عرصه‌ها شرايط براي بازگشت به حالت تعادل وجود دارد و با اقدامات حفاظتي از جمله افزايش آگاهي‌هاي عمومي به منظور جلب مشاركت مردم به ويژه ساكنين مناطق بحراني و يا قرق عرصه‌هاي در معرض تخريب، نيازي به اجراي پروژه‌هاي پرهزينه در آينده نخواهد بود.

انتقال پساب ورامين، بارقه اميدي بر دل كويرنشينان

در اين هياهوي تنش‌زاي بحران كمبود آب و پايين رفتن سطح آب سفره زيرزميني و به دنبال آن خطر مرگ ابدي خاك‌هاي بي‌جان مسيله بود كه ناگهان خبرهاي خوشي بر روح ترك خورده كوير دميد و بارقه اميدي بر دل غم زده كويرنشينان شد. طرح انتقال پساب از دشت ورامين به دشت مسيله همان خبري بود كه مسئولان با ذوق و اشتياق وافري مطرح كردند و نمايندگان مجلس و دولت كه از قبل پيگير اين طرح بودند، براي به ثمر رسيدن آن مصمم‌تر شدند.

نماينده مردم قم در مجلس شوراي اسلامي در اين زمينه به مهر گفت: حداقل ميزان پساب قابل انتقال از دشت ورامين به دشت مسيله سالانه 60 ميليون متر مكعب تصويب شده است.

حجت‌الاسلام علي بنايي در مورد اجراي اين طرح گفت: هر چند كه قرار شد بودجه اجراي اين طرح در سال آينده اختصاص پيدا كند اما بنا شد در شش ماهه دوم امسال عمليات اجرايي اين طرح با اختصاص اعتبارات استاني آغاز شود.

وي با اشاره به مزيت اجراي اين طرح اظهار داشت: در حال حاضر به علت كمبود آب مورد نياز و تداوم خشكسالي، دشت مسيله به اراضي خشك و بي‌آب و علف تبديل شده است و اجراي طرح انتقال پساب از ورامين به دشت مسيله مي‌تواند اين منطقه را از مرگ نجات دهد. بنايي بر لزوم توجه بيش از پيش مسئولان امر به اجراي اين پروژه در زمان مقرر تأكيد كرد و گفت: البته بايد در تهيه طرح به اين نكته توجه داشت كه مقرون به صرفه‌ترين راه انتقال مورد بررسي قرار گيرد.

اما در اينجا بايد به اين نكته توجه داشته باشيم كه اگر احساس شود با اضافه كردن آب به خاك مي‌توان بيابان را به زمين‌هاي كشاورزي تبديل كرد دچار اشتباه تاريخي شده‌ايم و چه بسا براي هميشه بايد احياي خاك را به فراموشي بسپاريم، چراكه احياي اين خاك‌ها ساليان سال طول مي‌كشد و اگر بخواهيم زودتر به نتيجه برسيم بايد بررسي‌هاي دقيق علمي در اين زمينه صورت گيرد.

سازمان‌های مردم نهاد در خواب زمستانی

در اینجا باید به نقش تشکل‌های زیست محیطی و سازمان‌های مردم نهاد در حوزه محیط زیست اشاره شود که این تشکل‌ها از کارایی مناسبی برخوردار نیستند و این در حالی است که سازمان‌های مردم نهاد به خاطر ماهیت شان یکی از بسترهای مفید برای رشد آگاهی‌های مردم در راستای حفاظت از محیط زیست و تشویق مردم به همفکری و همکاری در این حوزه هستند، اما متأسفانه این تشکل‌ها در خواب زمستانی هستند.

از سویی دیگر اهمیت حفاظت از منابع طبیعی به عنوان بستر حیات و توسعه پایدار موضوع مهمی است که دست اندرکاران امور باید با بهره گیری از ظرفیت‌های رسانه‌های جمعی و حتی دستگاه‌های دولتی که مسئولیت آموزش و پرورش و ارتباط بیشتر با مردم دارند آن را فرهنگ سازی کنند.

وقتي كبك بيابان‌زايي خروس مي‌خواند!

همان گونه كه اشاره شد بحران حركت شن‌هاي روان در استان قم بسيار جدي است و بايد با عزم ملي و اختصاص اعتبارات لازم براي جلوگيري از پيشروي بيابان اقدام جدي انجام داد، اما به نظر مي‌رسد حجم اعتبارات اختصاص يافته با مشكلات و آسيب‌هاي پيش رو همخواني ندارد. اين شايد آخرين فرصت براي ما و بيش از یک ميليون انسان ساکن در شهرها و روستاهای استان قم باشد كه مستقيما از تبعات بيابان‌زايي متأثر شده و كارمايه‌هاشان در برابر چشمشان دارد به يغما مي‌رود... .

بيان اين نكته خالي از لطف نيست كه در حال حاضر كبك بيابان‌زايي خروس مي‌خواند و اگر مسئولان امر توجه ويژه‌اي نسبت به اين پديده نداشته باشند، اي بسا در آينده‌اي نه چندان دور بايد شاهد مدفون شدن بسياري از روستاهاي استان قم در زير تلي از ماسه‌هاي بادي و شن‌هاي روان باشيم و حتي خطر رونمايي از پيشروي بيابان در خود شهر قم امري دور از انتظار نيست!
telegram 19dey.com
موسوی    26 فروردین 1391 09:50
آقایون سازمانهای مردم نهاد همواره در صحنه هستند اگر شما فقط خبر دشت مسیله را چاپ میکنید ما عملا عرصه را دیده ایم و از نزدیک مشکلات را دیده و منتقل کرده ایم اما حل مشکلات استان نیاز به تلاش همگان دارد پس اگر دلسوز استان هستیم به جای زیر سوال بردن دیگران همکاریهایمان را باهم در راستای توسعه استان افزایش دهیم.
  • 0

شبکه خبری

نسخه قابل چاپ:
تعداد نظرات: 1
همه مطالب تاریخ: ٢۴-٠٧-١٣٨٩, ١٢:۴٨

   

پر مبحث ترین ها